Onweer is vervelend voor buitenactiviteiten. Meteorologisch gezien blijven geflits en gedonder echter fascinerend. Sommige onweersbuien geven slechts een paar bliksemflitsen, terwijl andere uitgroeien tot indrukwekkende systemen met zware regenval, hagel, rukwinden en spectaculaire wolken. Waar haalt een onweersbui die energie vandaan?
Foto: ANP
Bliksem ontstaat in een grote buienwolk door botsingen tussen ijsdeeltjes in sterke stijg- en daalstromen. Daardoor scheiden elektrische ladingen zich en ontstaat een groot spanningsverschil. Als dat te groot wordt, volgt een ontlading die we zien als bliksem en horen als donder. De ontlading verhit de lucht in een fractie van een seconde tot extreme temperaturen van wel 20.000 tot 30.000 graden. De lucht zet daarbij explosief uit, waardoor een drukgolf ontstaat. Die horen we als donder.
Vroeger, zeker tot in de jaren vijftig, was het normaal dat ouders hun kinderen ’s nachts uit bed haalden bij zwaar onweer. Gezinnen zaten dan samen in de woonkamer, soms bij kaarslicht omdat de stroom niet altijd betrouwbaar was. Bliksem kon inslaan via schoorstenen of leidingen en zonder goede bliksemafleiders was dat een risico. Huizen waren bovendien vaker van hout of riet.
Natuur- en weerfotografen hopen vaak op nachtelijk onweer, ik heb er een dubbel gevoel bij. Ik schrik niet graag wakker van felle flitsen en donderknallen, maar bliksemschichten vallen in het donker juist extra op. Als ik dan toch wakker ben, probeer ik er soms een video van te maken.
Zoals tijdens het indrukwekkende onweerscomplex van vrijdagavond 19 juni – met regionaal helaas ook noodweer – dat zich aankondigde in de vorm van een fraaie shelfcloud. Na lange tijd was er weer eens spektakel in de lucht. Tijdens de passage van het complex waren er voortdurend wolk-wolk-ontladingen. Disco-donder noemde ik het. Uiteindelijk werden maar liefst 188.307 ontladingen geregistreerd. Een uitzonderlijk aantal.
Een zogenaamde ‘shelfcloud’
Hoe heftig een donderbui uitpakt, wordt bepaald door een combinatie van warmte en vocht in de atmosfeer. Warme en vochtige lucht vormt de brandstof voor buien. Wij weermensen gebruiken daarvoor de term CAPE, een afkorting van Convective Available Potential Energy. Simpel gezegd geeft CAPE aan hoeveel energie opstijgende lucht tot haar beschikking heeft, uitgedrukt in joule per kilogram lucht (J/kg). Warme en vochtige lucht is lichter dan koude lucht en wil stijgen. Hoe groter die energievoorraad, hoe krachtiger de stijgstromen in een buienwolk kunnen worden. Dat vergroot de kans op hagelvorming, zware regenval en veel elektrische activiteit. In ons land lopen CAPE-waarden tijdens onweerssituaties vaak op tot enkele honderden of soms meer dan 2000 J/kg.
Toch leidt veel CAPE niet automatisch tot zwaar onweer. Windschering speelt daarbij een grote rol: het verschil in windsnelheid en windrichting tussen leefniveau en grotere hoogte. Als voldoende windschering aanwezig is, kunnen onweersbuien zich beter organiseren en langer in stand blijven. Daardoor ontstaan soms indrukwekkende systemen die veel groter zijn dan een gewone zomerbui. Windschering is bovendien een belangrijke factor bij zware buien met hagel, rukwinden, valwinden en tornado’s.
Hoe warmer de lucht, hoe meer vocht zij kan bevatten: ongeveer 7 procent extra per graad opwarming. Dat extra vocht vormt samen met de beschikbare energie de brandstof voor buien. Wanneer warmte, vocht, energie en windschering goed samenkomen, kan een onweersbui daardoor veel neerslag in korte tijd dumpen. Dat betekent niet automatisch meer onweer, maar wel dat buien die ontstaan forser kunnen uitpakken.
Een onweersbui bij Rotterdam op 19 juni 2026.
Onweer is en blijft een interessant en voor meteorologen ook uitdagend natuurverschijnsel. Het samenspel van warmte, vocht en wind is bij het maken van een weersverwachting een lastige zaak. Diverse weermodellen hebben er nog steeds moeite mee. Van kortdurende, plaatselijke buien tot goed georganiseerde systemen met enorme impact: het ene onweer is daarmee het andere niet.
Meer tips, weetjes, interviews en programma-informatie leest u in MAX Magazine. Bent u nog geen abonnee? U kunt zich hier bij ons aansluiten.
Jordi Bloem is media-meteoroloog. Hij werkte 22 jaar bij MeteoGroup, voorheen Meteo Consult, in Wageningen en maakte weerberichten voor (regionale) televisie, radio en online. Sinds 2022 is hij freelancer voor o.a. Omroep West en verzorgt samen met Grieta Spannenburg de weerpagina van MAX Magazine.
