We zijn een land van dijken en duinen. Bescherming tegen het water zit diep in onze genen. Tegelijkertijd is het denken veranderd: het water krijgt tegenwoordig op sommige plekken juist meer ruimte. Dat verkleint de kans dat het zich bij extreme omstandigheden met geweld een weg naar binnen baant. Want als het water geen uitweg vindt, klotst het vroeg of laat te hard tegen kades en dijken. In het verleden ging het regelmatig mis. Dorpen verdwenen, soms in één nacht, soms langzaam, jaar na jaar.
Zuid-Hollandse Waard in 1421 voor de Sint Elisabethsvloed. Bron: Rijksvoorlichtingsdienst (RVD)
Zeeland telt waarschijnlijk de meeste verdronken dorpen van Europa. In de middeleeuwen verdwenen hier naar schatting 100 tot 200 dorpen en nederzettingen. Stormvloeden waren de grote boosdoener. Ze forceerden dijkdoorbraken en veranderden het landschap ingrijpend. Denk aan de Sint-Elisabethsvloed van 1421, die mede leidde tot het ontstaan van de Biesbosch.
Ergens in die tijd is ook de Plompe Toren bij Burgh-Haamstede van zijn dorp losgeslagen. Het is de overgebleven kerktoren van het dorp Koudekerke, dat in de Oosterschelde verdween. Eeuwenlang diende die losse toren als baken voor de scheepvaart. Tegenwoordig is het een fraai uitkijkpunt, waar je kunt zien hoe land en water hier in elkaar overlopen.
Ook in recentere tijden ging het mis. Tijdens de grote watersnoodramp van 1953 braken dijken door, kwamen honderden mensen om het leven en verdwenen stukken land definitief onder water. Het was een harde herinnering aan een eeuwenoude dreiging.
De Plompe Toren bij Burgh-Haamstede
De Waddeneilanden zijn altijd in beweging geweest. Wind, stromingen en stormvloeden boetseren hier al eeuwen aan het landschap. Tot diep in de negentiende eeuw was Ameland grotendeels onbeschermd tegen de zee. Onder woeste weersomstandigheden gingen complete dorpen verloren.
Plaatsen als Sier, Oerd en Swartwoude verdwenen door een combinatie van zandverstuivingen, kusterosie en stormvloeden. Bewoners trokken weg, huizen werden afgebroken en elders opnieuw opgebouwd. Het was geen plotselinge ramp, maar een langzaam afscheid.
Ook op het vasteland van Friesland sloeg het water toe. Meerdere overstromingen brachten het dorp Elahuizen ten val. Het huidige Elahuizen draagt de naam van het verdwenen dorp, maar ligt iets verderop. In Noord-Holland ging het eveneens mis: dorpen als Gawijzend en Almersdorp verdwenen voordat stevige ringdijken het land beter gingen beschermen.
We zullen ons altijd tegen het water moeten blijven beschermen. Dat blijkt telkens weer, ook al zijn we tegenwoordig dankzij deltawerken, afsluitdijken, grote-rivierenprojecten en krachtige gemalen beter voorbereid dan ooit. In de winter van 2023-2024 bereikten het IJsselmeer en het Markermeer recordhoogtes door aanhoudende regenval. Er kon onvoldoende water worden gespuid en buitendijkse gebieden in Noord-Holland kregen het zwaar te verduren. In plaatsen als Volendam en Waterland liepen huizen onder water.
Ook de zomer van 2021 liet zien hoe kwetsbaar Nederland blijft. Hevige slagregens zorgden vooral in Zuid-Limburg voor grote problemen. Rivieren traden buiten hun oevers, straten veranderden in kolkende waterstromen. In het nabije Wallonië en het Duitse Ahrdal waren de gevolgen nog dramatischer, met grote verwoestingen en veel dodelijke slachtoffers.
De verdwenen dorpen uit het verleden herinneren ons eraan dat het gevecht tegen het water geen modern verhaal is. Al eeuwenlang schuurt Nederland langs de rand van zee en rivier. Dijken en techniek geven ons vertrouwen, maar een garantie vormen ze niet.
Meer tips, weetjes, interviews en programma-informatie leest u in MAX Magazine. Bent u nog geen abonnee? U kunt zich hier bij ons aansluiten.
Grieta Spannenburg is milieukundige en meteoroloog. Ze is onder andere bezig met de combinatie weer en natuur en schrijft veel, vaak en graag. Voor een aantal regionale radiozenders verzorgt Grieta de weersverwachtingen, waaronder Radio M Utrecht. Afwisselend met Jordi Bloem maakt ze de wekelijkse weerpagina in MAX Magazine.
