In de wintermaanden zie je stapelwolken vrijwel alleen boven zee en niet boven land. In alle andere maanden komen ze overal voor. Het zijn misschien wel de mooiste en meest gevarieerde wolken die we voorbij zien trekken. Aan de onderzijde zijn ze opvallend plat, daarboven bollen ze op in zachte hobbels. Vaak zijn het hele guitige wolken die langzaam door de lucht schrijden. We nemen een duik in deze fotogenieke wolk die zo bij ons past.
Foto: Reinout van den Born
Er is wereldwijde belangstelling voor onze Nederlandse stapelwolken. Met dank aan de Hollandse meesters, zoals Jacob van Ruisdael en Jan van Goyen. Hun schilderijen laten de prachtigste opbollende stapelwolken zien. Toch zijn deze wolken niet typisch Nederlands. Ze komen vrijwel overal voor, buiten de Arctische gebieden en woestijnen. Het unieke van onze stapelwolken is de combinatie met het vlakke polderland, de vele kanalen en plassen.
Stapelwolken ontstaan bij stijgende luchtbewegingen. Boven relatief warm zeewater kan dat zelfs in januari nog gebeuren. Boven land lukt dat ’s winters meestal niet; de zon is te zwak om de grond voldoende op te warmen. Pas tegen het einde van februari, als de zon weer wat kracht krijgt en zachtere lucht onze kant op komt, verschijnen ze ook boven land weer vaker.
Thermiek zien we niet alleen terug in wolken. Kijk ook maar eens naar cirkelende roofvogels of ooievaars. En zweefvliegtuigen, die door thermiek moeiteloos in de lucht hangen. Op een zonnige voorjaarsdag is er altijd even tijd nodig voordat de zon hoog genoeg boven de aarde staat om de grond te verwarmen en vervolgens de lucht erboven ook. Op het moment dat de eerste luchtbellen omhooggaan (warme lucht stijgt op), verschijnen niet lang daarna de eerste stapelwolken. Althans, als er vocht genoeg in de lucht zit. Je kunt ook droge thermiek hebben, dan is zit er zo weinig vocht in dat het zonovergoten blijft.
Stapelwolken in Rotterdam.
Stijgende warme lucht koelt af. En koudere lucht kan minder waterdamp bevatten. Op een bepaalde hoogte condenseert het onzichtbare vocht tot kleine waterdruppeltjes. Wat eerst onzichtbaar was, wordt zichtbaar: het eerste witte ‘watje’ is geboren. Die kleine wolkjes heten officieel cumulus humilis.
Zolang de stijgende luchtbeweging doorgaat, groeit de wolk. Aan de onderkant blijft hij vrij vlak. Daarboven ontstaan door de voortdurende opstijgende beweging de bekende bollingen. In het midden stijgt de lucht meestal het sterkst en daar zie je vaak de hoogste bolling.
Een stapelwolk kan op enig moment uitgegroeid zijn. De energie is op of het aandeel vocht. Aangezien een stapelwolk ontstaat door een opgaande luchtstroom, zijn er naast de wolk juist daalbewegingen. Anders zou je al je lucht kwijtraken. Stapelwolken komen dan ook vaak in fraaie rijtjes voor. Als de energie juist heel groot is, en er vocht genoeg is, kan een stapelwolk juist tot een buienwolk uitgroeien. De Hollandse meesters hebben daar ook prachtige dreigende luchten van gemaakt.
Schilderij van John Constable
Die wolken, boven het landschap, met weerspiegeling van de lucht en alle daarbij betrokken kleuren in het land en het water, geven heel veel schilderijen van de Hollandse meesters een prachtige dimensie. Misschien ziet u dat ook een keer in uw eigen omgeving: de prachtige sfeer van de schilders van weleer.
Meer lezen over kunstenaars en het Nederlandse weer? Ga dan naar: van Hollandse luchten tot Breitner-weer.
Meer tips, weetjes, interviews en programma-informatie leest u in MAX Magazine. Bent u nog geen abonnee? U kunt zich hier bij ons aansluiten.
Grieta Spannenburg is milieukundige en meteoroloog. Ze is onder andere bezig met de combinatie weer en natuur en schrijft veel, vaak en graag. Voor een aantal regionale radiozenders verzorgt Grieta de weersverwachtingen, waaronder Radio M Utrecht. Afwisselend met Jordi Bloem maakt ze de wekelijkse weerpagina in MAX Magazine.
