Dé gids voor radio, televisie en plezierig leven
Abonnementen service: 085 - 888 1881

Vaarwel Nederland, Naoorlogse emigranten verdienen groot respect

Iedereen van pakweg tachtig jaar of ouder kent wel iemand die na de Tweede Wereldoorlog emigreerde. Een half miljoen Nederlanders toog destijds naar landen als Canada, Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland, voor een beter leven. De MAX-documentairereeks ‘Vaarwel Nederland’ zoekt de vertrekkers op en vertelt op indringende wijze over hun ontberingen, successen, liefde en verdriet.

Het is een fascinerend verhaal, de levensloop van Harry Voortman (82). Zijn moeder overlijdt als hij twee jaar oud is. Zijn vader, een bakker uit Hellendoorn, houdt het jaren later voor gezien in Nederland en besluit in 1948 met zijn vier zonen naar Canada te emigreren. De jongens zijn al wat ouder als ze beginnen aan de reis van hun leven.
Gezeten in zijn keurige kantoor en achter het stuur van zijn Tesla doet de bescheiden Voortman uit de doeken hoe ze na aankomst in hun nieuwe land na een bootreis van negen dagen meteen aan de bak moesten bij een boer. Hun vader nam later een boerderij over, maar Harry en zijn oudere broer Bill kozen voor het oude familieambacht.
Na jaren van keihard ploeteren en sappelen, komt de ommekeer voor de bakkende gebroeders Voortman als ze een koekjesmachine kunnen overnemen. Een enorme investering, maar ze gaan ervoor. Vanuit hun slaapkamer beginnen ze aan wat uitgroeit tot een multinational, met tien miljoen koekjes per dag goed voor miljoenen dollars aan omzet.

Aan lager wal
Deze successtory vormt een schril contrast met het verhaal van Gerda Halman (96). Ook zij komt voorbij in de eerste aflevering van ‘Vaarwel Nederland’, die zich afspeelt in Canada. In een seniorenflatje vertelt ze hoe haar man na een bijeenkomst over emigratie meteen verkocht was. “Maar ik wilde helemaal niet weg.” Toch maakt ze in 1953, met man en dochtertje van één, de oversteek. Na aankomst raakt het gezin aan lager wal. Gerda’s man vindt geen werk, het kleine beetje spaargeld dat ze uit Nederland mochten meenemen is al gauw op, voor eten moet het gezin naar de gaarkeuken van de lokale gevangenis. Maar na verschillende kruimelbaantjes krijgt Gerda’s man een baan in een staalfabriek. Het werk is zwaar en vuil, maar betaalt goed. Decennia lang is het leven voor de Halmans prima. Tot manlief niet lang na zijn pensioen de rekening krijgt gepresenteerd voor dik drie decennia zwoegen in de Canadese hoogovens: hij krijgt longkanker en overlijdt. Nu valt het ouder worden in Canada de weduwe zwaar. Het liefst zou ze weer terug willen naar Nederland, vertelt ze in tranen, maar dat kan niet meer.

Te weinig banen en grond
“Natuurlijk zijn er prachtige succesverhalen van Nederlandse naoorlogse emigranten. Maar wat je in alle verhalen eigenlijk wel tegenkomt, zijn de worstelingen en ontberingen die de emigranten hebben moeten doorstaan, zeker in de eerste jaren”, zegt Marijke van Faassen, historicus en migratieonderzoeker van het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis. Ze vertelt hoe er al in 1943, nog midden in de Tweede Wereldoorlog, op hoog niveau werd nagedacht over grootschalige emigratie. De vrees was dat er na de oorlog uiteindelijk veel te weinig banen zouden zijn en een tekort aan landbouwgrond. Bovendien zouden veel mensen waarschijnlijk ook weg willen na alle verschrikkingen van de oorlog, was het idee.
Toch werd de echte exodus nog even tegengehouden. “Voor de wederopbouw was het van groot belang dat het geld dat er nog was, in Nederland bleef. Datzelfde gold voor de vele arbeidskrachten die eerst nog een aantal jaren nodig waren om het land weer op te bouwen”, vertelt Van Faassen.
Maar vanaf eind jaren veertig kwam een gigantische campagne op gang om Nederlanders te wijzen op de kansen die emigratie bood. Er werden afspraken gemaakt met landen overzee, die zaten te springen om arbeidskrachten. Overheden subsidieerden in veel gevallen de overtocht, vertrekkers kregen cursussen ter voorbereiding op een nieuw bestaan overzee. “Bij sommige mensen heerst vaak het beeld: de overheid heeft ons toen weggestuurd”, zegt Van Faassen. “Maar als je goed kijkt, zie je dat vooral allerlei maatschappelijke groeperingen, bijvoorbeeld voor boeren en vrouwen, met voorlichting en ondersteuning een enorme stimulans waren voor de emigratie.”

Opoffering
Volgens Carmen Fernald, bedenker en researcher van ‘Vaarwel Nederland’, is de naoorlogse exodus een onderbelicht deel van onze geschiedenis. “Het vertelt heel veel over hoe we als Nederland de oorlog te boven zijn gekomen. En als die honderdduizenden Nederlanders niet waren vertrokken, had ons land er nu heel anders uitgezien.” Na gesprekken met vele tientallen emigranten heeft Fernald groot respect voor de vertrekkers van toen. “Veel emigranten begonnen in hun nieuwe land met helemaal niks. Het was vaak keihard werken, ploeteren. En vergeet ook niet de heimwee en het gemis van de familie. Die opoffering, daar mogen we weleens wat meer bij stil staan.”
De reeks heeft ook veel aandacht voor de mooie kanten van de emigratie. Rust, ruimte en natuurschoon worden fraai in beeld gebracht. Emigranten laten zien hoe ze door hard werken succesvolle bedrijven hebben opgebouwd als boer, architect of autobandenhandelaar.

Hechten aan eigen cultuur
Al voelen de meeste emigranten zich na dik een halve eeuw thuis in hun nieuwe vaderland, velen van hen zoeken elkaar nog op. Ook toont ‘Vaarwel Nederland’ hoe de emigranten eenmaal overzee vaak meer dan ooit hechten aan bijvoorbeeld de eigen taal, Hollands eten en feesten uit hun oorspronkelijke vaderland.
Als asielzoekers en immigranten dat in Nederland doen, wordt ze dat vaak niet in dank afgenomen. Van Faassen: “Als nieuwkomer in een land beland je tussen twee werelden. Dan ga je op zoek naar wat bekend is en daar houd je je aan vast.” Fernald: “In die zin houden de Nederlandse emigranten van tientallen jaren geleden ons nu een spiegel voor.”

  Post & Mail

Wilt u reageren op de inhoud van MAX Magazine, een tv- of radioprogramma? Stuur dan een bericht naar MAX Magazine. De redactie maakt elke week een selectie en kort soms berichten in.

Reageren